2026-11-22

Logainm an lae

Fáilte

Fáilte go Bunachar Logainmneacha na hÉireann, arna fhorbairt ag Gaois, Fiontar & Scoil na Gaeilge (DCU) i bpáirt leis an mBrainse Logainmneacha (Department of Rural and Community Development and the Gaeltacht). Tuilleadh eolais »

Téamaí faoi thrácht

An Milisín Míosúil

Poll Tí Liabáin / Pollteeleban
“the pool, hole of (at) the house of Liabán – the entrance to the underworld; Erebus; hell”
(logainm.ie #1396892)

02/11/2026

Mar cheiliúradh ar an tráth sin bliana, rinneadh plé in ‘Téama na Seachtaine’ i Mí na Samhna 2023 agus 2024 ar logainm.ie ar fhocail a bhaineann le taibhsí agus nithe eile ón saol eile i logainmneacha na hÉireann. I measc na bhfocal a pléadh ansin bhí púca “sprite; ghost; bogey-man”, piast (var. biast) “worm, beast”, fuath “monster”, sióg “fairy” agus sián “fairy mound”. In eagrán eile de ‘Téama na Seachtaine’ rinne muid plé ar logainmneacha a bhfuil an focal deamhan “demon, devil, evil spirit” (Dinneen s.v.) iontu, amhail Magairlí an Deamhain “the devil’s testicles”, ainm sléibhe i gContae na Gaillimhe a bhfuil an leagan aisteach Devilsmother air i mBéarla (#1166434), agus an logainm Bod an Deamhain “the devil’s penis” sa Mhonadh Ruadh in Albain, a aistrítear go sofhriotalach mar The Devil’s Point (féach Ainmean-Áite na h-Alba s.n.). Díol mór spéise go bhfaightear an t-ainm ceannann céanna, Bod an Deamhain “the devil’s penis” (logainm.ie #1395417), amach ó chósta Árainn Mhór i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall. (Budadoon an litriú béarlaithe a bhí le fáil ar sheanléarscáileanna de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis.) Is ann do dhá bhaile fearainn darb ainm Faill an Deamhain “the cliff, precipice of the devil”, béarlaithe Foiladaun (logainm.ie #10553) i gContae Chorcaí agus Foiladuane (logainm.ie #23393) i gContae Chiarraí: níl aon dabht ach go dtagraíonn an phríomheilimint do na fánaí géara atá sa dá áit sin, cé nach léir go díreach cén chúis go mbaintear leas as an bhfocal deamhan “demon, devil” iontu. Anuas ar deamhan faightear diabhail “devils”, san iolra, in Oileán na nDiabhal (logainm.ie #101149) ar Loch Mhucrois in aice le Cill Airne i gContae Chiarraí, in ainneoin nach gcuirtear ach aon diabhal amháin in iúl san fhoirm oifigiúil Bhéarla Devil’s Island.

Tá fianaise mhaith ar fáil don logainm Poll an Deamhain “the hole, pond, pool of the devil” (logainm.ie #9642) i gContae Chorcaí, bíodh is go dtabharfadh an litriú oifigiúil béarlaithe Pouladown rud cosúil le *Poll an Dúin “the hole, pond, pool of the fort” le fios. (Mar a deirimid go minic sna nótaí seo, níl ortagrafaíocht an Bhéarla in ann an chodarsnacht caol/leathan i gconsain Ghaeilge a chur in iúl.) De réir eolas áitiúil a fuair Pádraig Paor i dtús an 20ú haois, is éard a bhí faoi thagairt ag an ainm ó cheart ‘a bog-hole now drained and filled in’ (féach ‘Place-Names and Antiquities of S.E. County Cork. Barony of Barrymore. Part III’, Proceedings of the Royal Irish Academy, 35 C 11 [1921], lch. 205). Díol suntais an eilimint poll “hole, pond, pool” le fáil in éineacht le deamhan “demon, devil” sa logainm sin, ós rud é go bhfaightear poll in éineacht le púca “sprite, a ghost, bogey-man” sa logainm Poll an Phúca. Tá samplaí den dara logainm úd le fáil go réasúnta forleathan, m.sh. i gContaetha Lú, Chill Mhantáin, Phort Láirge, an Chláir, agus na Gaillimhe. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur samhlaíodh an eilimint topagrafaíochta poll “hole, pond, pool” le neacha ón osnádúr go minic. Ní haon ábhar iontais é, mar sin, gurb ann don logainm Poll Ifrinn “(the) pool, pond of hell; hole of (into) hell” (logainm.ie #1165218) féin, agus é ag tagairt do choire géar thuas ar an Mangarta (logainm.ie #23087) i gContae Chiarraí. (Rinneadh bréagaistriú ar an ainm sin go Devil’s Punch Bowl, agus beidh tuilleadh le rá againn faoi seo an mhí seo chugainn.) Faightear an dara Poll Ifrinn sa bhaile fearainn Diméin Thóin le Gaoith (logainm.ie #20439) i gContae na Gaillimhe. De réir cuntais amháin i mBailiúchán na Scol (dúchas.ie), bhí an poll seo ina shíorfhoinse ag soláthar fíoruisce ‘at the rate of a million gallons a minute’. Sa chóngar céanna, deirtear go raibh ‘another pit called Poll Deamhail [“(the) devil’s hole, pool”] and another for the damned’ ann (ibid.). Tá na poill féin le feiceáil go soiléir ar léarscáileanna 25ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis, ach níl ainmnithe ach Polliffrin .i. Poll Ifrinn.
Gan amhras, bíonn poll le fáil i gcomhthéacsanna eile, go háirithe le hainmnithe. (Mar shampla, bhí Oireachtas na Samhna ar ais in Óstán Gleneagle i mbliana, atá suite ar an taobh theas d’abhainn na Fleisce ó bhaile Chill Airne i mbaile fearainn darb ainm Poll na Muc / Poulnamuck “the hole, pool of the pigs” (logainm.ie #23533).) Ach cás eile ina ndéantar an focal poll “hole, pond, pool” a cheangal leis an osnádúr is ea an frása poll tí liabáin, a mhínítear mar “the lower world” i bhFoclóir Uí Dhónaill. Míníonn Ó Dónaill an seanfhocal chomh dubh le Poll Tí Liabáin as Béarla mar “as black as Erebus”, ag tagairt don saol eile i miotaseolaíocht na Gréige. Bhí an frása Gaeilge féin in úsáid mar chlaonthagairt d’ifreann freisin:

Poll Tighe Liabáin … Hell or a place of great depth … commonplace in proverbial sayings recorded widespreadly where Irish was spoken. Seósamh Laoide [1865-1939] first heard it in a song sung for him by a Meath Irish speaker he met casually while walking by the Boyne, and this sparked his curiosity about it ... Poll Tighe Liabáin was the name of specific places known to people who lived in certain districts, but it was also widely known as an entrance to the underworld or an abyss of unfathomable depth by people who had no notion of its whereabouts.

(Béaloideas, Iml. 39/41 (1971–1973))

Spreag an spéis sin a bhí ag Seosamh Laoide san ábhar é chun plé domhan a dhéanamh air sa bhliain 1902 (féach Irisleabhar na Gaedhilge XII, Bealtaine 1902, lgh. 66–74: Sgríbhinní Úr-Nua). Is minic nach raibh a fhios ag na faisnéiseoirí a bhí ag Laoide cén áit ina raibh ‘Poll Tighe Léabáin’ [Poll Tí Liabáin] go díreach, agus iad ag ceapadh gurbh ionann é agus ifreann (mheas sé gur bh’ionann é agus ifreann). Bíodh sin mar atá, fuair an Laoideach amach freisin gurbh ann do Pholl Tí Liabáin mar ainm ar fhíoráiteanna ar leith. De réir faisnéiseoir amháin, Seaghán Mac a’ Bhaird ó cheantar na gCealla Beaga, bhí Poll Tí Liabáin (logainm.ie #1396892) suite i Málainn Bhig, in iardheisceart Chontae Dhún na nGall: ‘Poll mór ins an charraig atá ann a dtig uisge na fairrge thríd go minic, go háirigthe i n-am doinnin’. Ach is mó go mór an fhianaise a fuair an Laoideach go raibh Poll Tí Liabán in úsáid mar ainm ginearálta ar ifreann, m.sh.: ‘Gabh go Poll Tighe Léabáin’ “go to hell!”; ‘Cuirfe mé go Poll Tighe Léabáin thú, mar’ bhfága tú m’amharc’ “I’ll send you to hell if you don’t leave my sight”; ‘Truagh nach bhfuil tú thíos i bPoll Tighe Léabáin anois’ “it’s a pity that you’re not in hell now” (ibid.). Go deimhin, ó tharla go bhféadfaí Poll Tí Liabán a úsáid mar logainm agus mar thagairt don saol eile, bhaintí úsáid chliste as an téarma sa litríocht. I leagan Sheathrúin Chéitinn den scéal Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne (Foras Feasa ar Éirinn iml. II, lch. 325), agus an bheirt lánún ar teitheadh ó Fhionn Mac Cumhaill agus na Fianna, baineann siad amach ‘Poll Tighe Liabháin i nUíbh Fiachrach Eidhne’ [Uí Fhiachrach Aidhne .i. iardheisceart Chontae na Gaillimhe anois]. Is dealraitheach go raibh an logainm in úsáid sa scéal mar a bheadh meafar chun contúirt mhór a chur in iúl. Ach díol spéise go dtagraítear don áit cheannann chéanna seo i gConnachta sa dán Song of Dermot and the Earl (c. 1200), cuntas Sean-Fhraincise ar ionradh na nAngla-Normannach ar Éirinn: i measc lucht leanúna Uí Chonchúir, Rí Chonnacht, bhí Ó Seachnasaigh Pholl Tí Liabáin (Ochonchor tut a estrus, De connoth li reis orgulus, Od sei menad … Osathnessy de poltilethban …) (féach UCC CELT: Song of Dermot and the Earl). Is cosúil go raibh an Poll Tí Liabáin seo le fáil thart ar Leacht Uí Sheachnasaigh / Laghtyshaughnessy “the grave, memorial cairn of Ó Seachnasaigh” (logainm.ie #19230) atá suite ar an taobh ó dheas den Ghort i ndeisceart Chontae na Gaillimhe (cf. heritagedata.maps GA128-057001: Well), an dúiche stairiúil úd ar a dtugtaí Uí Fhiachrach Aidhne. Sa scéal Stair Éamuinn Uí Chleire, a chum Seán Ó Neachtain thart ar 1700, tá sampla eile ann de Poll Tí Liabán mar mheafar litríochta ina deir príomhcharachtar an scéal ‘go dteilge i ndiaidh mhulluigh a chinn i bPoll Tighe Léabáin é áit as nach gcasa i dtaobh a chúil nó a aghaidh go bruinne an bhrátha agus go fuinne na síoruidheachta’. Rugadh is tógadh Ó Neachtain gar do Bhaile Átha Luain i ndeisceart Chontae Ros Comáin. Maidir leis an litriú malartach sin léabán, bhí an méid seo le rá ag an Laoideach faoin bhfuaimniú: ‘Poll Tighe Liabáin (An Liabáin) … is that chiefly heard in Co. Donegal and, it would seem also, in South Galway, but in Meath, Monaghan, South Armagh, and Omeath the form was Léabáin always’. Baintear úsáid as an leagan caighdeánach liabán sa mhilisín seo, bunaithe ar an leagan atá i bhFoclóir Uí Dhónaill (FGB). (Mar mhíniú ar an éagsúlacht foirmeacha seo, díol spéise an litriú thuasluaite i Song of Dermot and the Earl .i. ‘-lethban’, is a rá go dtugann sé le fios gur tuigeadh an eilimint dheireanach ag an am mar a bheadh MG ledbán, NGM leadhbán “simpleton, clown” (FGB); ‘a shred, a patch, a piece, a clod … l. bacaigh, a tattered beggarman’ (Dinn.).)

Casfaimid anois ar ainm an bhaile fearainn Poll Liabáin / Polleban (logainm.ie #37717) gar do Dhún Búinne i gContae na Mí. Tá go leor tagairtí ann don áit seo ón 17ú haois ar aghaidh agus é béarlaithe mar ‘Pollebane’, ‘Polleban’ nó a leithéid, foirmeacha a réitíonn go maith leis an ainm Gaeilge a bhreac foireann na Suirbhéireachta Ordanáis ó mhuintir na háite in 1836, mar atá ‘Poll léabán’. (Thug na scoláirí Gaeilge seo difríocht mhionchúiseach faoi deara idir an fuaimniú Béarla ‘Pull Layben (u as in bull)’ agus an fuaimniú Gaeilge ‘Poll léabán … (o as in shot)’ an uair sin féin.) Rinne Seán Ó Donnabháin an tráchtaireacht seo a leanas ar an ainm: ‘Poll Libáin, ‘Liban’s hole’ … This was a general name for deep caverns containing water’. Chuir sé an logainm seo i gContae na Mí i gcomparáid le ‘Pollteleaban in Monaghan’, áit eile a bhí ar eolas aige ach nach léir dúinne a shuíomh go fóill. Díol mór spéise, áfach, nach gcuireann ceann ar bith de na foirmeacha stairiúla a bhí ar fáil don Donnabhánach an leagan eile sin Poll Tí Liabáin in iúl. Ach léiríonn taighde atá déanta ag ár gcomhghleacaí anseo sa Bhrainse Logainmneacha Tomás Ó hAodha, go raibh an ceart ag an Donnabhánach mar sin féin. Agus é i mbun taighde córasach ar ainmneacha na mbailte fearainn i gContae na Mí, d’aimsigh Tomás roinnt tagairtí don bhaile fearainn seo i ngníomhais talún ón 17ú agus ón 18ú haois a thaispeánann gurbh ann do Poll Tí Liabáin mar fhoirm mhalartach ar Poll Liabáin (cf. ‘Poltileban als Pollebane’ (1637, Lodge MSS), ‘Poltileban ows. Polleban’ (1785, CGn. 370.23.246420).) Níl aon pholl nó lochán suntasach sa bhaile fearainn seo, ach is amhlaidh go bhfuil paiste mór d’ithir lochach (.i. tuilemhá) in oirdheisceart an bhaile fearainn seo, a d’fhéadfadh a bheith i gceist. (Thángthas ar ghné ar chruth pholl eochrach sa bhaile fearainn seo le linn taighde seandálaíochta, ach ní rabhthas in ann a dhéanamh amach cén suntas a bhí leis go díreach: féach excavations.ie 2021:557.) Is cosúil go mbeidh orainn fanacht tamall eile chun míniú údarásach ar cén bunús atá le Poll Liabáin / Polleban in ainm an bhaile fearainn seo. Ach ós rud é gur leagan malartach é den logainm Poll Tí Liabáin “the entrance to the underworld; Erebus; or hell”, is cosúil nach mbeifear ag iarraidh an t-ainm breá Gaeilge seo a bhaisteadh ar aon fhorbairt tithíochta nua amach anseo…

Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin

Téama na Seachtaine

Ollphéisteanna agus mionphéisteanna
Poll Péiste/Pollpeasty
(logainm.ie #52389)

22/11/2026

An osnádúrthacht a bhí faoi chaibidil againn le cúpla seachtain anuas agus sinn ag plé le logainmneacha a bhfuil púca iontu. Tá cuid den téama céanna le brath ar na samplaí a bheidh idir chamáin againn an tseachtain seo, mar atá logainmneacha ina bhfuil an focal péist le fáil. Iasacht ó bestia na Laidine is ea péist, a chiallaigh “(mythological) beast, monster” i dtosach báire, ag forbairt go “(creeping) reptile” agus ansin díreach ‘péist’ mar a thuigimidne inniu é (eDIL s.v. píast; cf. FGB s.vv. péist, piast, biast; AFB s.v. péist).

Faoi mar a fuaireamar le púca, faighimid poll “pool, hole” i gcomhlogú le péist go minic freisin. Tá dhá bhaile fearainn i gContae Loch Garman darb ainm Poll Péiste “pool, hole of (the) worm”: ceann amháin gar do Theach Munna atá béarlaithe mar Poulpeasty (logainm.ie #1383824) agus an ceann eile gar do Chluain an Róistigh, atá béarlaithe mar Pollpeasty (logainm.ie #52389). Tá tuilleadh samplaí le fáil mar mhionlogainmneacha. Sa Ghaeltacht tá Poll na Péiste (logainm.ie #1396883) i gContae Dhún na nGall (béarlaithe Pollnapeaste ar na seanléarscáileanna SO) agus Poll na bPéist (logainm.ie #1399110) in Árainn na Gaillimhe (féach An tOrdú Logainmneacha (Ceantair Ghaeltachta) 2011). Ar na samplaí eile a taifeadadh ó chainteoirí dúchais le linn an 20ú haois tá Poll na Péiste/Poulnapeasta (logainm.ie #1419995) i gContae an Chláir agus Poll na bPiast/Poulnabeast (logainm.ie #1421720) i gContae Phort Láirge.

Is é míniú a mhol P.W. Joyce ar Poll Péiste “hole or pool of the péist or monstrous reptile” (Irish Names of Places iml.3, lch.531). Mar sin, d’fhéadfaí na samplaí thuas a chur as Béarla mar “the hole or pool of the (fabulous) beast(s)”, nó díreach “(the) worm hole”. Go deimhin, féach an leagan oifigiúil Béarla d’ainm an bhaile fearainn Poll na bPéist taobh thuaidh de chathair na Gaillimhe: Wormhole (logainm.ie #20983)!

Phléamar an logainm Poll an Phúca/Pollaphuca (logainm.ie #55309) i gContae Chill Mhantain i nóta le déanaí (.i. an baile fearainn gar don Inbhear Mór, seachas an taiscumar sna sléibhte). Thagair an t-ainm sin ó cheart do thobar fíoruisce i ndeisceart an bhaile fearainn (darbh ainm Béarla Puck’s Hole), as a n-éiríonn sruthán a ritheann síos trí ghleanntán. Fuair an baile fearainn thuasluaite Poll Péiste, gar do Chluain an Róistigh i gContae Loch Garman, a ainm siúd ó fhoinse srutháin freisin. Tugtar St. Paul’s Well air seo ar an gcéad eagrán den léarscáil SO 6ʺ (agus ar an SO 25ʺ), ainm truaillithe a ceartaíodh go Pollpeasty ar léarscáil athbhreithnithe SO 6ʺ i 1925.

Tá comhlogú deimhnitheach de tobar agus péist le fáil in ainm an bhaile fearainn Tobar na Péiste/Tobernapeastia (logainm.ie #26830) i gContae Chill Chainnigh. Níorbh aon ollphéist de chuid na samhlaíochta a bhí faoi thagairt anseo, áfach, ach fíorphéist ghránna shaolta! Is amhlaidh a dúirt muintir na háite i 1839 go raibh sé do nós acu a lámha a ní in uisce an tobair ‘chúm siúbhal péiste do leigheas’ (Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (Cill Chainnigh) I: 188). (B’ionann siúl/seol sa nath canúna seo agus ‘babhta de dhrochrud’, de réir dealraimh: cf. Ó Duinnín s.v. siubhal ‘[fit of] trouble’; Ó Dónaill s.vv. 3 seol, seolán; cf. eDIL s.v. 1 séol (b).) Más ea, is éard is brí leis an ainm Tobar na Péiste – de réir mar a tuigeadh do na cainteoirí dúchais deireanacha é – ‘tobar (leigheasta) na péiste’, agus bheadh sé le cur i gcóimheas le leithéid Tobar na Súl ‘tobar (leigheasta) na súl’, Tobar na gCluas ‘tobar (leigheasta) na gcluas’. Nuair a thug an Dr. Pádraig Ó Dálaigh (iar-Ardoifigeach Logainmneacha sa Bhrainse Logainmneacha) cuairt ar Thobar na Péiste i 2016, fuair sé amach go dtugtar The Well of the Worms air go háitiúil (féach an tráchtas The Holy Wells of County Kilkenny). D’fhéadfadh sé go raibh an bunús íceach céanna leis an tobar fíoruisce úd Poll Péiste (St. Paul’s Well (!) SO 6ʺ) i gContae Loch Garman.

Ach ar ndóigh, ní hionann an méid seo thuas is a rá go raibh gach péist i logainmneacha ag tagairt do chruimhín beag ón saol seo: tá roinnt samplaí ann ina gcaithfeadh sé, ba dhóigh leat, gur ollphéist as na finscéalta a bhí i gceist. Ar an iliomad loch i bparóiste cnocánach na Scríne i gContae Loch Garman – gar do Churrach Cló agus an Abhainn Dubh – tá ceann ar a dtugann muintir na háite [lɔknə ˈbiːʃt]. Tá tagairtí don áit seo le fáil i bhfoinsí riaracháin de chuid an 16ú haois mar ‘Loghnebeist’ (Civil Survey Iml. IX, lch.60) agus ‘Loughnepeast’ (Ionchoisní Chúige Laighean Jac. I 23), agus is cosúil gur Loch na bPiast an bunainm Gaeilge. Ba le Jack Harding (nach maireann) – fear a bhuaigh craobh na hÉireann san iomáint i 1960 – an talamh anseo, agus dúirt seisean go mborrann an t-uisce sa loch le linn tréimhsí tirime nó go dtránn sé le linn tréimhsí fliucha! Ní foláir nó gurbh é an feiniméan seo, más fíor, a thug ar mhuintir na háite a chreidiúint go raibh piastanna (péisteanna) .i. ollphéisteanna miotaseolaíochta teanntaithe i dtóin an locha (cf. Irish Names of Places Iml. 1, lch.197: “the imprisonment of these demonical monsters is commonly attributed to St Patrick”). A leithéid chéanna, b’fhéidir, a thug ainm na péiste do roinnt áiteanna eile: féach mar shampla an nóta le Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann faoi Droim na bPiast/Drumbest “the ridge of the beasts, worms” (placenamesni.org s.n. Drumbest) i gContae Ard Mhacha (‘Drimnebest’ (1669)) (cf. logainm.ie #62247), atá suite díreach lastuaidh de loch atá “unfathomable in its centre”, de réir tuairisc amháin ó 1831.

Tá go leor samplaí eile againn den eilimint péist, et var., timpeall na tíre: m.sh.

Ailt na Péiste (logainm.ie #1395256)
Allt na Péiste/Altnapaste “the height, ravine of the beast, worm” (logainm.ie #16101)
Lios na Péiste/Lisnapaste “the ringfort of the beast, worm” (#13907) i gContae Dhún na nGall
Ceapach na Péiste/Cappanapeasta “the plot of the beast, worm” (logainm.ie #6161) i gContae an Chláir
Corr na Péiste/Cornapaste “the round hill of the beast, worm” (logainm.ie #40033) i gContae Mhuineacháin
Gort na Péiste/Gortnapeasty “the field of the beast, worm” (logainm.ie #11332) i gContae Chorcaí
Imleach Péiste/Emlaghpeastia “boundary land of the beast, worm” (logainm.ie #22412) i gContae Chiarraí.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)