Agus Éire ag glacadh Uachtaránacht Chomhairle an Aontais Eorpaigh ar an 1 Iúil 2026, is fiú dúinn súil a chaitheamh siar go dtí bunchloch an Aontais Eorpaigh, is é sin síniú Chonradh na Róimhe in 1957. Leis an gconradh sin, cruthaíodh cómhargadh faoi Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa idir na sé cinn de bhallstáit bunaidh: An Bheilg, An Fhrainc, An Iodáil, Lucsamburg, An Ísiltír agus Iarthar na Gearmáine. Chuaigh Éire, An Ríocht Aontaithe agus an Danmhairg isteach sa Chomhphobal in 1973.

Is beag amhras ach gur tháinig athrú as cuimse ar Phoblacht na hÉireann sa tréimse iarchoilíneach tar éis di a dhul isteach sa Chomhaontas. Go deimhin, d’fhéadfaí a rá gur éirigh leis an tír seo a bheith neamhspleách ar an Ríocht Aontaithe ó thaobh na heacnamaíochta de mar gheall air. Táthar ann freisin a déarfadh gur lig sé don tír seo leathnú amach ó fhorlámhas cultúrtha an anglasféir. Bíodh sin mar atá, cé gur treisíodh na tacaíochtaí dlíthiúla atá ag an teanga le hAcht na dTeangacha Oifigiúla, tá stad na Gaeilge sna Gaeltachtaí tar éis dul in olcas ó chuaigh Éire isteach sa Chomhphobal (tá laghdú tagtha ar líon na gcainteoirí Gaeilge: féach cso.ie).
Is amhlaidh go raibh dlúthcheangal ag Éirinn leis an Róimh agus le mór-roinn na hEorpa cibé ar bith mar gheall ar an gCríostaíocht ó tháinig Pádraig i dtír anseo sa 5ú haois. Ar ndóigh, bhí tionchar mór ag misinéirí ón tír seo maidir le hathbheochan a dhéanamh ar léann na Laidine agus an cultúr clasaiceach in Iarthar na hEorpa i ndiaidh d’Impireacht na Róimhe titim as a chéile. Chun léargas a fháil air seo, níl le déanamh ach breathnú ar na háiteanna ar an mór-roinn ar Ghaeil iad a naomhphátrúin: Sankt Gallen, na hEilbhéise (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Gallus (Gall)); Sankt Kilian in Würzburg na Gearmáine (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Kilian (Cilian)); agus San Frediano in Lucca, na hIodáile, nach bhfuil an cháil chéanna air. Go deimhin is ó Naomh Fiachra, a thagann an gnáthfhocal ar charr capaill i Vín na hOstaire, der Fiaker “cab -horse-drawn vehicle” (féach leo.org). Díthreabhach a thug ainm do Saint Fiacre sa Bhriotáin (feach Dictionary of Irish Biography s.n. Fiacre (Fiachra)) ab ea Fiachra naomhphátrúin na ngarraíodóírí agus na dtiománaithe tacsaí. Anuas orthu sin ar fad is gá trácht a dhéanamh ar John Scottus Eriugena (féach Dictionary of Irish Biography s.n. John Scottus Eriugena). Duine de na diagairí ba mhó le rá as Éirinn sa 9ú haois. Bhí baint aige le hionaid léinn i gceantar Reim, Soissons, Laon, agus i bpálás Charles le Chauve (Séarlas Maol) in Compiègne. Bhí Séarlas Maol féin ina impire ar an Impireacht Naofa Rómhánach. Is dóigh, áfach, gurbh é an misinéir ba mhó le rá ón tír seo a thug aghaidh ar an mór-roinn ná Colmán, duine a bhunaigh mainistreacha i roinnt áiteanna sa Fhrainc (Luxeuil), san Ostair (Bregenz) agus san Iodáil (Bobbio), i measc eile (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Columbanus (Colmán, Columba)).

Ar ndóigh bhí tionchar mór ag an mór-roinn ar an tír seo chomh maith nuair a tháinig an Chríostaíocht agus An Eaglais Laidineach. Ceann de na nithe a thugann léargas air sin ná na focail iasachta ar fad ón Laidin a bhaineann le cúrsaí eaglaise agus creidimh a tháinig isteach sa Ghaeilge. Tá cuid mhaith acu sin sa teanga fós, focail cosúil le sagart (sacerdos na Laidine), easpag (episcopus na Laidine), teampall (templum na Laidine) agus cill (cella na Laidine). Tá cuid eile ann nach bhfuil chomh soiléir do lucht labhartha na Gaeilge sa lá atá inniu ann, áfach, amhail an focal atá sa logainm Baislic/Baslick i gContae Ros Comáin. Mar sin i gcomhthéacs an tábhacht atá le Conradh na Róimhe don tír seo, agus an nasc atá aici leis an Róimh ag dul siar go dtí luath-thréimhse na Críostaíochta in Éirinn, tá sé chomh maith againn súil a chaitheamh ar roinnt logainmneacha a bhfuil tagairt don Róimh iontu, cé nach bhfuil an oiread sin acu ann!
Tagraíonn Cill na Rómhánach / Kilnarovanagh “the church of the Romans” (logainm.ie #23189) atá siar ó thuaidh de Chill Airne i gContae Chiarraí do láthair eaglasta a bhí suite i lios darbh ainm Lios na Rómhánach / Lisnarovanagh “the ring-fort of the Romans” de réir cuntais amháin, cé go luaitear go bhféadfadh suíomhanna eile sa bhaile fearainn sin a bheith i gceist freisin (féach heritagedata.map KE057-051002). Tá baile fearainn eile ann den ainm ceannann céanna, Cill na Rómhánach “the church of the Romans” (logainm.ie #11501), taobh theas de Mhaigh Chromtha i gContae Chorcaí, agus is é is dóichí ná go dtagraíonn an t-ainm don seanláthair eaglasta atá anseo (féach heritagedata.map CO083-007). Táthar den tuairim go mb’fhéídir gur baisteadh an t-ainm sin air toisc na cléirigh ann a bheith ag cloí leis an modh Rómhánach chun an dáta don Cháisc a shocrú seachas an seanmhodh Gaelach a bhí in úsáid roimhe (ibid.).

Níl aon taifead ar bhallóga ar Oileán na Rómhánach / Roman Island “the island of the Romans” (logainm.ie #37588) in aice le Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo, agus ní léir cén bunús atá leis an ainm. Maidir le Tobar na Róimhe / Tobernarova “the well of Rome” (logainm.ie #1415373) i mbaile fearainn Cnoc Úlla Thoir, tagraíonn an t-ainm do chathair na Róimhe féin seachas do Rómhánaigh. Is beag eolais atá againn ar a bhunús ach tá taifead air mar thobar naofa san fhardal seandálaíochta (féach heritagedata.map LI025-023), agus luaitear mar thobar naofa é sa traidisiúin áitiúil in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis. Tugtar an míniú gleoite seo ar bhunús an ainm san Ainmleabhar chomh maith.

This little well, which is regarded as sacred by the peasantry, is about 18 inches deep, 12 inches wide at its mouth, and 24 inches wide at the bottom. It is curiously formed by nature in a solid rock, having always a depth of 6 inches of water in it, and it is said that neither the greatest drought nor the heaviest rainfall decreases or fills it. Its formation, as told by the natives is as follows: The family of Oola Castle lacked water and appealed to the Pope, who consecrated a bottle of water for them. The property of this water was that, when poured on the spot where is now the well, a well of excellent water appeared, rendering enough at all times, though not supplied from any other source. The people also affirm that the water of this well cannot be made to boil by any heat. (féach: ibid.)

Faightear Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh “the ring-fort of the Romans” (logainm.ie #43035) i gContae Ros Comáin. Tagraítear dó seo (sa ghinideach) in Annála Chonnacht mar ‘Ratha na Romanach’ (1248), nuair a thug ‘Fedlimid mac Cathail Crobdeirg’ an baile fearainn seo do chanóin pharóiste na Cille Móire: Fedlimid mac Cathail Crobdeirg do thabairt Ratha na Romanach do chananchaib Cilli Mori … tre impide Taidc h. Mannachan [Tadhg Ó Manacháin] i n-onoir Mure & Augustin’ (‘at the bidding an entreaty of Tadc O Mannachain [Tadhg Ó Manacháin], in honour of Mary and Augustine’). Is díol spéise é nach bhfuil aon iarsmaí eaglasta sa bhaile fearainn seo, mar sin, seans gurbh é an tiomnú seo do Naomh Agaistín, duine mór le rá san Eaglais Laidineach, is cúis le hainm an bhaile fearainn seo. Bíodh sin mar atá, tá ionnanú déanta idir Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh leis an ainm stairiúil Dumha na Rómhánach “the mound of the Romans” (féach dias - onomasticon #23282) áit ar cuireadh Ó Conchubhair Donn [Ó Conchúir Donn] in ‘tempall dúmha na Romhanach’, Teampall Dhumha na Rómhánach “the church of the mound of the Romans” in 1582 (Mac Ui Concobair Duinn .i. Toirrdhelbach mac Diarmada mic Cairbri dég, ocus a adnacal a t-tempall dúmha na Romhanach: ALC ii 1582.24). Más fíor dó seo, thabharfadh an tagairt do Theampall Dhumha na Rómhánach le fios go raibh teampall ann in Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh aníos go dtí na meánaoiseanna deireanacha. Teampall eile a bhféadfadh nasc a bheith aige leis an Róimh timpeall ar Chontae Ros Comáin, is ea ‘Kilnarounanak’ (leg. Kilnaromanak) a thagann ó Cill na Rómhánach, b’fhéidir. Taifeadadh an t-ainm sin i dtaifid a bhaineann le cánachas an Phápa ó thús an 14ú haois do dheoise Ail Finn. Ar an drochuair ní léir cén suíomh atá i gceist. Ag breathnú ar áiteanna eile sa tír, tá tagairt ann do ‘Tech na Rómánach’ [Teach na Rómhánach] ‘the (religious) house of the Romans” (féach dias-onomasticon) áit éigin i gContae Chill Mhantáin an lae inniu. Tuairimíodh gurb é Teach gCróinín / Tigroney / (ibid.) a bhí i gceist seo ach is beag an seans gur fíor é sin toisc nach dtacaíonn an fhianaise do Theach gCróinín le haon bhaint a bheith aige le Teach na Rómhánach.
Agus muid ag coinneáil orainn le téama na Róimhe agus na Rómhánach, is cinnte go bhfágann Baisleac Pheadair a rian ar éinne a raibh sé d’ádh orthu cuairt a thabhairt ar an Róimh. Is dóigh gur beag duine a bhfuil a fhios aige go bhfuil Baisleac dár gcuid féin againn anseo in Éirinn. Is sampla atá fíor-neamhghnách é Baislic / Baslick (logainm.ie #2056) de logainm a thagann ón bhfocal Laidine basilica (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac). De réir na seanlitríochta sa traidisiúin Gaelach, bhí ceangal láidir ag an láthair eaglasta seo, atá ina bhallóga le fada an lá le traidisiúin Phádraig i luastair na hÉireann. Ba theampall de chuid Soicheall é, protégé de cuid Phádraig féin (féach: P. Ó Riain, A Dictionary of Irish Saints; C. Doherty, ‘The basilica in Early Ireland’, Peritia 3 (1984)). Is beag atá fágtha den láthair eaglasta tábhachtach seo atá suite i suíomh álainn, ach tá sé in úsáid mar reilig ag muintir na háite i gcónaí.

Baslick / Baislic (Grianghraf:© Mary Timoney)

Anois chun clabhsúr a chur ar chúrsaí, faightear an focal baisleac i mbaile fearainn amháin eile sa tír, is é sin Baisleacán / Baslickaun “little church (basilica)” (logainm.ie # 22209) in aice leis an gCoireán i gContae Chiarraí. Foirm dhíspeagtha de baisleac is ea baisleacán (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac, Baisleacán). Is dóigh gurbh é an iarsma de láthair eaglasta a luaitear in aice le reilig, cros cloiche, agus struchtúir ar measadh gurbh fhéidir gur clocháin choirceogacha iad sa bhaile fearainn an baisleac atá i gceist (féach heritagedata.maps KE098-049002/003-5). Luaitear an méid seo a leanas i mblúirín eolais a taifeadadh go háitiúil in 1946, áfach: ‘there is a cave in this townland which in the olden days was called ‘an bhaislic’ or baislica – the only Greek name in Ireland that used be said’. Is léir mar sin gur athraigh an bhrí atá le Baisleacán “little church (basilica)” ón seanláthair eaglasta go gné sa tírdhreach a chur a leithéid de rud in iúl, i measc cuid den phobal ar a laghad. B’fhéidir go dtabharfadh an t-athmhíniú seo Conradh na Róimhe chun cuimhne ag duine, agus an claochlú a tháinig ar Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa, a raibh sé bhallstát ann go dtí Aontas Eorpach an lae inniu a bhfuil seacht mballstát is fiche ann – athrú ó bhonn!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Radharc coitianta i nGaeltacht Chontae na Gaillimhe an taca seo den bhliain is ea an tine chnámh ar 23 Meitheamh, Oíche Fhéile Eoin. Is cosúil gur aistríodh traidisiún seo na dtinte cnámh go dtí lár an tsamhraidh ó sheanfhéile na Bealtaine, faoi mar a phléigh Kay Muhr san alt cuimsitheach léi ‘Bealtaine in Irish and Scottish Place-Names’ (Journal of Scottish Name Studies 10). Ach sin scéal thairis.

Is é naomh atá i gceist, dar ndóigh, Eoin Baiste. Is ait le rá nach bhfuil an naomh seo luaite in Felire na Naomh nÉireannach, a cuireadh i dtoll a chéile sa 17ú haois mar a bheadh uasdátú ar na seanfhéilirí a thagann anuas chugainn ó ré na Sean-Ghaeilge féin. Anuas air sin, tabharfar faoi deara láithreach gur sna ceantair is mó lonnaíocht Angla-Normannach atá na paróistí atá tiomnaithe don Eoin seo: cuir i gcás sampaí de Paróiste Eoin / Saint John’s i gContaetha Bhaile Átha Cliath, Chill Dara, Chill Chainnigh, Laoise, Luimnigh, Loch Garman agus Phort Láirge (féach logainm.ie). Bhí na Sean-Ghaill luaite leis na paróistí darb ainm Teach Eoin / Saint John’s “the (religious) house of Saint John” (logainm.ie #2112) i gContae Ros Comáin agus Teampall Eoin / Saint John’s “the church of Saint John” (logainm.ie #2147) i mbaile Shligigh. Agus beirt Angla-Normannach, Simon Lumbard agus Hugh Talun, a bhunaigh an phrióireacht in Teampall Eoin / Templeowen (logainm.ie #3548) gar don Tulaigh, Co. Cheatharlach, sa bhliain 1314 (Amharcóir Timpeallachta Stairiúil: CW008-045001).

Is iad na logainmneacha dar chéadeilimint cill “church” is inspéise, b’fhéidir, de na logainmneacha siúd a chomórann Eoin: cuir i gcás Cill Eoin / Killone “the church of Saint John” (logainm.ie #485) gar don Inis i gContae an Chláir. Is sa seanré is mó a bhí an eilimint cill bisiúil agus dá bharr sin is gnách dó tagairt do láthair eaglasta ársa (cf. Pádraig Ó Cearbhaill, Logainmneacha na hÉireann II: Cill i logainmneacha Co. Thiobraid Árann (2007) lch.2). Sa chás seo i gContae an Chláir, áfach, is é láthair eaglasta atá i gceist clochar a bhunaigh Ó Briain ar thailte de chuid na nAgaistíneach timpeall 1189, tar éis teacht na nAngla-Normannach. Tá samplaí eile den chomhlogú cill + Eoin againn i gContaetha Chorcaí, an Dúin, na Gaillimhe agus Phort Láirge. Is furasta é a mheascadh leis an logainm Cill Eoghain “the church of (Saint) Eoghan”, ainmnithe as an naomh dúchasach, atá ábhairín níos coitianta. Is mar a chéile a fhuaimnítear an dá logainm seo Cill Eoin agus Cill Eoghain i nGaeilge an lae inniu, gan amhras, agus is minic a bhímid ag brath ar fhianaise stairiúil agus ar fhianaise thánaisteach eile amhail dátaí pátrúin, más ann dá leithéid. (Maidir leis an litriú oifigiúil béarlaithe, is amhlaidh a rinne an tSuirbhéireacht Ordanáis iarracht Killone a úsáid i gcomhair Cill Eoin agus Killowen i gcomhair Cill Eoghain, de réir bhreithiúnas na scoláirí Gaeilge sa Rannóg Topagrafaíochta. Ní i gcónaí a bhí an breithiúnas sin cruinn ag an am, cheal fianaise.)

Baineadh úsáid as teideal iomlán an naoimh, dála an scéil, in ainm Gaeilge an bhaile fearainn Gráinseach Eoin Baiste / Baptistgrange “the grange of Saint John the Baptist” (logainm.ie #47624) i gContae Thiobraid Árann: ‘grainseach Eóin Baiste’ (1840), logainm eile de bhunús Angla-Normannach is cosúil.

Is léir, más ea, go raibh na hAngla-Normannaigh an-cheanúil ar Eoin Baiste mar naomh. Ach ní hionann sin is a rá nach raibh urraim ag na sean-Ghaeil dó roimhe sin, agus go deimhin tá fianaise ainmeolaíochta againn a thugann a mhalairt le fios. Luamar cheana nach raibh Eoin Baiste luaite sa leagan d’Fhéilire na Naomh ón 17ú haois. Ach féach go bhfuil tagairt dó le fáil i bhFéilire Aonghasa [Félire Óengusso Céili Dé] (*c.*830) .i. ‘Ríg-gein Iohain baptaist…’ [Breith ríoga Eoin Baiste…], faoin dáta 24 Iúil [recte 24 Meitheamh]. (Tagann Eoin ó Johann an Bhíobla Laidine, murab ionann is na hainmneacha pearsanta Seon agus Seán a tháinig isteach leis na hAngla-Normannaigh: gaelú iad ar John an Bhéarla agus Jehan na Fraincise, faoi seach.) Ní hionann seo is cruthúnas ar chultas dúchasach, ar ndóigh, mar tá go leor naomh eachtrannacha eile nach é atá luaite san Fhéilire luath seo nár adhradh riamh sa tír seo. Ach is amhlaidh atá fianaise láidir againn ar chultas Eoin Bhaiste in Éirinn na Luath-Chríostaíochta, is é sin, sa sloinne Ó Maoileoin “descendant [lit. grandson] of the follower of Saint John” (Brl. Malone de ghnáth). An réimír Ó [MG Úa] atá tábhachtach anseo, mar ní raibh an mhír sin bisiúil i gcumadóireacht sloinnte tar éis teacht na nAngla-Normannach. (Is leis an réimír mac “descendant [lit. son] of…” a chumtaí sloinnte nua as an tréimhse sin amach, m.sh. Mac Seáin [Brl. McShane], cé is moite de dhornán sloinnte gan réimír ar bith, amhail Caomhánach [Brl. Kavanagh (ach béarlaíodh cúpla sloinne eile mar Kavanagh freisin)].) Dá bhrí sin, léiríonn an sloinne seo Ó Maoileoin go raibh cultas adhraithe Eoin i measc na nGael abhus roimh theacht na nAngla-Normannach. Tá an sloinne féin bunaithe ar an ainm pearsanta Maoileoin [MG Mael Eóin] (eDIL s.v. 3 Mael (c); cf. ‘Maoileoin, epscop acus angcoiri’ [easpag agus ancaire] i bhFéilire na Naomh nÉireannach faoin dáta 20 Deireadh Fómhair).

Tarraingíonn de Bhulbh aird ar theaghlach mór le rá dar sloinne seo a bhí ina n-easpaig agus ina n-abaí ar Chluain Mhic Nóis (SGG s.v. Ó Maoileóin). Ní raibh Muintir Mhaoileoin teoranta don láthair seo i Lár Tíre, áfach. Tá tagairtí deimhnitheacha do chléirigh den sloinne céanna a bheith gníomhach i ndeoisí Chluain Fearta, Chill Dálua agus Thuama, agus tagairtí measartha cinnte in áiteanna eile nach iad (féach Calendar of Papal Registers, passim). I gcuid de na tagairtí seo faighimid cuntais ar dhíolúine nó dispeansáid speisialta á chur ar fáil do chléireach toisc gur shagart a athair agus bean gan phósadh a mháthair. Luamar cheana go raibh na díolúintí seo chomh coitianta in Éirinn gur léir gur ghairm í an tsagartacht a chuirtí ar aghaidh ón athair don mhac in eaglais na nGael! D’eascair teaghlaigh ‘eaglasta’ as an nós seo, nós a mhair i bhfad tar éis don Róimh an mhóid aontumha a bhrú mar pholasaí oifigiúil tríd an gcuid eile den Eaglais. Tháinig an traidisiún anuas go dtí an nua-aois féin, gur bualadh an buille scoir ar an sochaí Gaelach sa 16ú agus sa 17ú haois. Cuir i gcás litir ón bpápacht dar dáta Eanáir 1412, a shonraigh go raibh ardú céime le bronnadh ar chléireach darbh ainm Dónall Ó Maoileoin (Donald Omulluyn), as deoise Chill Dálua, ‘to all, even holy orders and [to] hold a benefice … of Castro Conayng’ [Caisleán Uí Chonaill / Castleconnell (logainm.ie #31374)]. Ach níorbh fhada roimhe sin a bhí dispeansáid speisialta faighte ag an Dónall seo, agus é ina mhac do shagart le bean gan phósadh (Calendar of Papal Registers VI, lgh.254–270). Bhí an dispeansáid chéanna faighte ag Seán/Eoin Ó Maoileoin (John Omuleoyn), sagart de chuid dheoise Thuama, sular bronnadh reachtaireacht Mhaigh Charnáin (logainm.ie #217) (‘Magcarnana’) air i 1422 (Calendar of Papal Registers VII lgh.228–229). Tabhair faoi deara gur tháinig an follúntas chun solais nuair a cailleadh an seanreachtaire Maolmhuire Ó Maoileoin (Maurianus Omuleoyn): is maith an seans gurbh eisean athair an fhir nua féin! (Thugtaí Maurianus/Marianus mar laidiniú ar an ainm pearsanta Maolmhuire [MG Mael Muire], a bhí coitianta go leor i measc an chléir le linn na tréimhse seo. Baineadh úsáid as freisin mar ainm (eaglasta) laidinithe don ardeaspag Chaisil, Mairín Ó Briain (†1236) (AIF anno 1238), ar dhíspeagadh díreach é Mairín ar ainm na Maighdine Muire (SG/MG Maire).)

Rud eile a luamar go minic sna nótaí seo is ea an easpa sloinnte Gaelacha in ainmneacha na mbailte fearainn, nuair nár thógtha ar dhuine a bheith ag súil lena mhalairt. De réir an taighde atá déanta againn le tamall maith anuas, má thagann sloinne Gaelach i gceist, is gnách gur teaghlach gairmiúil léannta a bhí i gceist tráth – pé acu cléireach, dlíthiúil, liteartha, nó mar sin de – toisc gurbh iad na teaghlaigh seo a d’fhaigheadh na coinníollacha is fearr, ó thaobh sealbhaíochta talún de, i gcomórtas leis na Gaeil eile. (Féach C. Ó Crualaoich, ‘Townland and Defunct Placenames in Sligo: Evidence for Surnames in the Historical Forms of Townland and other Placenames’ (Part I), Sligo Field Club Journal, 3 (2017); (Part II), Sligo Field Club Journal, 4 (2019).) Ná cuireadh sé aon iontas orainn, más ea, go bhfuil an sloinne seo Ó Maoileoin – agus an oidhreacht láidir eaglasta aige mar a chonaiceamar thuas – le fáil in ainmneacha bailte fearainn. Tá Baile Uí Mhaoileoin “the town(land) of Ó Maoileoin” le fáil faoi dhó, agus é béarlaithe Ballyvelone i gContae Chorcaí (#9890) agus Ballymalone i gContae an Chláir (#7768). Is é is dóichí gur bronnadh na tailte ar na teaghlaigh seo de dheasca a stádais ghairmiúil.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)