I Mílisín na míosa seo caite, pléadh eilimintí logainmneacha agus na bealaí a bhféadfaí iad a úsáid i gcomhar le huirlisí eile chun eolas a fháil faoi áiteanna a mbíonn, nó a mbíodh tráth, baol tuilte iontu. Anuas ar an bplé sin ar fad, is amhlaidh a d’fhéadfadh na bunlogainmneacha Gaeilge a bheith úsáideach chun suíomhanna a aithint atá feiliúnach don athfhliuchadh nó do mhaolú tuilte.
Mar shampla, ní rithfeadh cúrsaí uisce le duine a chloisfeadh na logainmneacha Béarla Lagore Big (logainm.ie #37986) agus Lagore Little (logainm.ie #37987), ag tagairt do dhá bhaile fearainn taobh le Dún Seachlainn i gContae na Mí. Níl mórán brí leis na foirmeacha Gaeilge ‘Lagór mór’ agus ‘Lagór beag’ a breacadh ó chainteoirí dúchais sa cheantar in Ainmleabhair na Suirbhéireachta Ordanáis ach an oiread. Bíodh sin mar atá, léiríonn foirmeacha béarlaithe luatha, amhail ‘Laghgower’ (1415) agus ‘loghgowre’ (1481), chomh maith le foirmeacha Gaeilge amhail ‘Loch Gabhor’ “lake of (the white) horses” (m.sh. Annála Uladh s.a. 785) nó ‘Loch Gabhair’ “lake of (the white) horse” (Annála na gCeithre Máistrí, a cuireadh i dtoll a chéile sa 17ú haois), go bhfuil an focal loch san ainm go cinnte; rud nár thuig Gaeilgeoirí na háite sa 19ú haois, is dócha. Bunaithe ar an bhfianaise seo is í Loch Gabhar an fhoirm Gaeilge atá in úsáid oifigiúil ó na 1980í i leith. Níl aon loch anseo anois, ach nuair fhéachtar ar léarscáileanna ithreach de chuid an EPA, is léir láithreach cén chúis go bhfuil an eilimint le fáil sa logainm: tá paiste mór d’ithir lochach (Brl. lacustrine) lastoir de Dhún Seachlainn, chomh maith le paiste eile i gcúinne thoir theas Loch Gabhar Mór (féach léarscáileanna ithreach thíos).

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ceantar eile d'ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Téann an t-uisce ón dá phaiste lochach seo isteach in Abhainn Ghabhra / Broadmeadow Water (logainm.ie #1165296), agus luann Plean Forbartha an Chontae go bhfuil baol tuilte ann níos faide síos cúrsa na habhann sin i Ráth Tó (Meath County Development Plan 2021–2026). Dhealródh sé go bhfuil gaol idir ainm an locha (Loch Gabhar) agus ainm na habhann (Abhainn Ghabhra), faoi mar a bhí dlúthbhaint idir loch is abhainn ó thaobh cúrsaí hidreolaíochta freisin. Go deimhin, ós rud é go ritheann an t-uisce ón dá phaiste mhóra lochacha seo isteach in Abhainn Ghabhra, d’fhéadfadh an gnáthdhuine a thuairimiú go bhféadfaí tuilte san abhainn ag Ráth Tó a mhaolú nuair a bhíonn báisteach throm ann ach Loch Gabhar a athfhliuchadh agus a úsáid mar loch coinneála. Is cinnte go dtabharfadh an bunlogainm Gaeilge agus na léarscáileanna ithreach le tuiscint go mbeadh a leithéid de chur chuige éifeachtach. An bac is mó a bheadh air seo anois ná go bhfuil cuid d’fhorbairt tithíochta i nDún Seachlainn a tógadh le blianta beaga anuas ag gobadh isteach sa phaiste sin d’ithir lochach. Sa chás seo, seans nár aithin an lucht pleanála an rabhadh a bhí sna logainmneacha agus na léarscáileanna ithreach nó b’fhéidir gur measadh nach fadhb dhosháraithe a bhí san ithir lochach sin ó thaobh tuilte de.
Níl i Loch Gabhar “lake of (the white) horses” ach sampla amháin den iliomad logainmneacha a bhféadfaí a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach chun áiteanna a bheadh feiliúnach don athfhliuchadh a aithint, ar bheagán costais agus gan aon oibreacha móra innealtóireachta a chur ar bun. Dála an scéil, d’fhéadfadh logainmneacha nach luaitear ach sa tseanlitríocht a bheith úsáideach don obair seo! Phléigh alt sa tsraith Téama faoi Thrácht (Téama 124) na logainmneacha An Screagán / Screggan “the rough, rocky, stony ground” agus Lainn Eala / Lynally “church of (the) swan” in aice le Tulach Mhór, Contae Uíbh Fhailí. Tagann an eilimint Eala sa dara logainm sin ó ainm an naoimh a bhunaigh an teampall paróiste, is é sin Colmán Eala. De réir Bheatha Cholmáin, fuair an naomh a leasainm ó Loch Eala “lake of (the) swan”, loch draíochta a luadh taobh leis an láthair eaglasta a bhunaigh sé in Lainn Eala. Ní théadh duine nó ainmhí i ngiorracht don loch toisc go mbíodh sé faoi gharda ag ‘péist urchóideach’. Ach tar éis do Cholmán cúnamh a ghairm ó roinnt naomh agus cléireach, baineadh an cloigeann den phéist agus cuireadh é sa reilig nua a bhí díreach coisricthe. (Le haghaidh tuilleadh tagairtí don logainm seo i seanlitríocht na Gaeilge (féach E-Onomasticon s.n. lann elo). Is minic a bhuailtear le cumadóireacht ainmneacha i seanlitríocht na Gaeilge, ar ndóigh, agus ní léir dúinn anois cé acu an fíorlogainm nó gléas liteartha a bhí sa Loch Eala seo. Tugann taighdeoirí logainmneacha taibhsí ar a leithéid sin d’ainm a chumtar sa tseanlitríocht. (Úsáidimid an téarma seo freisin ar bhotúin nó ainmneacha bréige eile a bhreactar ar léarscáileanna nó i bhfoinsí stairiúla eile, agus a chuireann an dallamullóg ar logainmneoirí.) Mar sin, ní thógfá ar éinne é, dá measfadh siad gur taibhse a bhí in Loch Eala agus gan aon loch le fáil sa lá atá inniu ann, áit ar bith i Lainn Eala / Lynally Glebe (#42263)

(Léarscáil fo-ithreach de Lainn Eala / Lynally Glebe agus na bailte fearainn eile timpeall air, Contae Uíbh Fhailí. Ceantar mór d’ithir ghlárach (tuilemhá) marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Léiríonn an taighde eolaíochta ar léarscáileanna ithreach an EPA go bhfuil ceantar mór d’ithir ghlárach sa bhaile fearainn seo a shíneann isteach sna bailte fearainn atá mórthimpeall air, idir Abhainn Thulach Mhór agus an Chlóideach agus níos faide ar aghaidh. Tugtar Flooded Bottoms ar an talamh atá díreach lastuaidh den seanláthair eaglasta ar léarscáileanna 6ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis (1ú eagrán) agus is mór an díol suntais é go ngobann an ithir ghlárach isteach i mbaile fearainn darb ainm Coill Uisce / Killiskea “wood of water” (logainm.ie #42305). D’fhéadfaí a thuairimiú, mar sin, gurbh ionann an ceantar mór seo d’ithir ghlárach agus suíomh Loch Eala, agus gur draenáladh an loch de réir a chéile i gcaitheamh na mblianta. Bíodh sin ar fad mar atá, is cinnte go léiríonn na léarscáileanna ithreach go raibh tuilemhá mór anseo, agus gur dócha go mbíodh an ceantar faoi chaibidil faoi uisce seasta ar feadh tréimhsí a bhí fada a dhóthain le go mbainfí úsáid as an eilimint loch sa logainm. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur féidir linn logainmneacha ón tseanlitríocht a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach an lae inniu chun suíomhanna a aithint atá i mbaol tuilte nó atá feiliúnach don athfhliuchadh – agus é seo ar bheagán costais. Ar an mórgóir, léiríonn na samplaí thuas agus na cinn a pléadh i Milisín na míosa seo caite go bhféadfadh cur chuige idirdhisciplíneach idir taighdeoirí logainmníochta, lucht pleanála, tíreolaithe agus innealtóirí a bheith an-fhiúntach agus iarrachtaí ar bun amach anseo chun gnéithe nádúrtha a úsáid chun tuilte a mhaolú agus suíomhanna a aithint don athfhliuchadh. Tá lón machnaimh ann ar a laghad.
(Chun a thuilleadh eolais a fháil ar úsáid na logainmneacha chun stair tuilte a rianú, féach ‘Early Medieval Place-Names and Riverine Flood Histories: A New Approach and New Chronostratigraphic Records for Three English Rivers’, lgh. 381–405, Pears, B., Brown, A.G., Carroll, J., Toms, Phillip, Wood, J.C. and Jones, R (2020): European Journal of Archaeology.)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Míníonn Ó Dónaill an focal Nua-Ghaeilge muirbheach mar “level stretch of sandy land along sea-shore, links” (FGB s.v. muirbheach). Thuairimigh Donnchadh Ó Corráin gur eascair an focal seo ó muir “sea” + -bach “breaking” (< bongaid) na Sean-Ghaeilge ó cheart, sa chiall “sea-breach” (‘Old Norse place names II: Muirbech, Smjǫrvík’, Peritia 11 (1997)). Pé bunús atá leis, tá an eilimint seo, agus an mhalairt foirme Nua-Ghaeilge murbhach (le carn -rbh- leathan/neamhchaolaithe), le fáil i roinnt ainmneacha bailte fearainn ar fud na tíre, agus éagsúlachtaí inspéise canúnacha le sonrú orthu freisin.
Tosnaímis le Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe. Ba é /əɴˈmɪrʹuːx/ a thugtaí air sin as Gaeilge (mar a bheadh Muiriúch le béim ar an gcéad siolla) fuaimniú a luafaimid arís thíos. Fuaimniú eile ar fad a bhí le clos ar Muirbhigh/Murvey (logainm.ie #18355) in iarthar Chontae na Gaillimhe /ˈmirʹɪvʹə/ agus Muirbheach/Murrevagh (logainm.ie #37483) i gContae Mhaigh Eo /ˈmïrʹəvʹɑx/ (mar a bheadh Muirive agus Muiriveach, faoi seach).
Is cosúil gurb é an focal céanna Muirbheach a thug ainm don bhaile fearainn Murragh (logainm.ie #42219) (‘Murriogh’ (1828)) cé go bhfuil sé sin suite tamall fada ón gcósta i gContae Uíbh Fhailí. Tabhair faoi deara an fuaimniú áitiúil suntasach béarlaithe ansiúd .i. /muˈru:/ (1985) (mar a bheadh Murú leis an mbéim ar an dara siolla). Breacadh síos nóta le linn na Suirbhéireachta Ordanáis i 1837 go raibh an chuid sin den bhaile fearainn a bhí in aice na habhann ‘subject to floods’, rud a d’fhéadfadh an t-ainm muirbheach a thuilleamh don áit, b’fhéidir.
Faighimid a lán samplaí den mhalairt foirme murbhach ina bhfuil an carn -rbh- leathan seachas caol. I gCúige Uladh, cuir i gcás Murbhach, a thug ainm don dá bhaile fearainn Murvagh Lower (logainm.ie #13908) agus Murvagh Upper Glebe (logainm.ie #13909) ar an gcósta laisteas de bhaile Dhún na nGall. Bhí an carn -rbh- le clos mar /-rv-/ leathan san fhuaimniú áitiúil ansiúd, de réir dealraimh. Ach ní hamhlaidh a bhí i gcás na samplaí eile seo a leanas, a thugann le fios gur simplíodh -rbh- /-rv-/ go /-r-/ go han-luath. Cuir i gcás an logainm Murbhach/Murragh (logainm.ie #16751) i bhFine Gall (tuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath). Tá an sampla sin suite tamall intíre, áfach, agus in ainneoin go ritheann sruthán trasna ar a lár, níl aon ghné ann a thabharfadh ‘muirbheach’ ceart le fios. D’fhéadfaí an rud céanna a chur i leith Baile na Murbhach/Ballinamorragh (logainm.ie #53687) i gContae Loch Garman. Ach cé nach bhfuil an baile fearainn sin in aon ghiorracht don fharraige sa lá atá inniu ann, is amhlaidh a bhíodh sé suite díreach ar an gcósta go dtí go ndearnadh an slaba a mhíntíriú le linn an 19ú haois (féach Logainmneacha na hÉireann VI: Ainmneacha na mbailte fearainn, lch. 176). Dá bhrí sin is furasta an t-ainm a thuiscint mar “the town(land) of (at) the level stretches of (sandy) land along the seashore” (ibid.).
I Leath Mhogha den chuid is mó a fhaighimid muiríoch (< muiribheach) mar réadú canúnach ar muirbheach, de dheasca forbairt an fhoghair -bh- caol idirghutach sa deisceart. Tugann sé sin An Mhuiríoch/Murreagh (logainm.ie #8437) i gContae Chorcaí, chomh maith le dhá shampla i gContae Chiarraí — ceann acu gar don Choireán in Uíbh Ráthach (logainm.ie #22261) agus ceann eile siar ón Daingean (#22687), an bhéim ar an siolla deiridh i ngach cás. Is mó léitheoir, is dócha, a chuaigh go Corca Dhuibhne agus a fuair blas ar an nglan-Ghaelainn a labhraítear ar an Muiríg seo, mar a deirtear go háitiúil, atá suite ar Chuan Ard na Caithne (cf. Ard na Caithne “the height of the arbutus, wild strawberry” (#22598)). Tá ainm eile ar fad ar an gcuan sin as Béarla, ar ndóigh, mar atá Smerwick. Tá rian na Lochlainnise ar an ainm sin gan aon agó, ach is dócha nach ainm nua-chumtha ar fad de chuid na Lochlannach é, cé go measfadh duine gur vík ‘cuan’ atá sa dara heilimint. Mhol Donnchadh Ó Corráin Smerwick a léamh mar bhréagshanasaíocht Lochlannaise ar fhuaimniú an logainm Muiríoch sa Mheán-Ghaeilge .i. MG Muirbech /ˈmurʹvʹəx/ (féach Ó Corráin 1997). San oirdheisceart, freisin, tugtar Murragh (logainm.ie #1413200) as Béarla ar an gcuid sin den chósta díreach lastuaidh de bhaile Chill Mhantáin, ainm eile a thagann as réadú canúnach ar an logainm An Mhuiríoch chomh fada agus is féidir a dhéanamh amach ar na tagairtí stairiúla (‘the Murrioghe’ (1606), ‘the Morieight’ (1619) → ‘the Murrow’ (1726)).

Réadú logánta eile is ea muiriúch (mar a bheadh muireabhach mar fhoirm idirmheánúil le -bh- leathan). Chonaiceamar iarracht den fhuaimniú seo cheana sna foirmeacha déanacha den logainm úd Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe .i. /əɴˈmɪrʹuːx/ leis an mbéim ar an gcéad siolla. Fuaimniú níos suntasaí fós a chualathas ó na Gaeilgeoirí dúchasacha deireanacha i mBoirinn, Contae an Chláir, san ainm dúiche Muiriúch/Murroogh (logainm.ie #1420406) — is é /əɴmʹəˈrʹuːx/ .i. (An) Muiriúch agus an bhéim ar an siolla deiridh, an fuaimniú a thaifead taighdeoirí an Bhrainse Logainmneacha sa bhliain 1985. Thug an dúiche seo ainm do dhá bhaile fearainn, mar atá Muiriúch Cille/Murrooghkilly “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the church” (logainm.ie #5776) agus Muiriúch Tuaithe/Murrooghtoohy “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the laity” (logainm.ie #5778).

Díol mór spéise na réaduithe éagsúla seo den fhocal muirbheach a chur i gcomórtas le dáileadh na samplaí d’fhocal eile atá an-chosúil leis ó thaobh a struchtúr foghraíochta de .i. inbhear “grazing”, atá léirithe in Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects I lch. 16. Dála muirbheach, faighimid an focal inbhear á réadú sna canúintí éagsúla mar a bheadh invear, inivear, iníor, iniúr, etc. (Is é iníor litriú caighdeánach an lae inniu ar ndóigh; pléann Pádraig Ó Cearbhaill mionghnéithe foghraíochta san alt leis ‘Fishery names on the River Shannon’, Éigse 39 (2016).) Go deimhin, toisc go bhfuil fianaise againn go ndeirtí ag inbhear mar /ɪgʹˈinʹuːr/ i gCill Bheathach, gar do Cheann Léime (LASID loc. cit. Pointe 22), ní miste a chur san áireamh gurbh é an leagan Cláiríneach den fhocal muirbheach atá in ainm na haille Aill an Mharú/Aylevaroo (#104013), gar do Chill Rois, ó cheart.
Mar fhocal scoir ar logainmneacha cois fharraige, tagaimid ar deireadh go dtí An Fhearthainn/Naran, ainm baile fearainn (logainm.ie #14607) agus sráidbhaile (logainm.ie #1414079) i gContae Dhún na nGall. Sin logainm a bhainfeadh siar as éinne, in ainneoin nach annamh a thiteann an bháisteach sa chuid sin den tír! Ach tá an áit seo suite cois trá — go deimhin tá sé taobh leis an Trá Mhór (Tramore Strand ar na mapaí) — agus dá bhrí sin is féidir linn a chur san áireamh gurb éard atá i gceist le fearthainn anseo ná malairt foirme den fhocal feorthainn, ar leagan eile é féin de feorainn “grassy place; grassy river or shore” (FGB s.v. feorainn), focal a bhuail linn cheana agus sinn ag plé an logainm Bhéarla Beach/An Trá (logainm.ie #8347) i gContae Chorcaí. Tagann an bhunfhoirm den fhocal sin i gceist in ainm an bhaile fearainn Béal Átha Feorainne/Ballyforan “approach to (the) ford of (at) (the) grassy riverside” (logainm.ie #42580) i gContae Ros Comáin. Cé go bhfuil an áit seo gar do lárphointe tíreolaíoch an oileáin, tá sé suite ar bhruach na Suca — sin fáth an ainm, is cosúil. Tá an eilimint chéanna le fáil i mionainmneacha ar chósta Chontae Mhaigh Eo, m.sh An Fheorainn/Feorin “(the) grassy riverside” (logainm.ie #1399403; #1399404) and Trá Fheorainn Uí Eo/Feorinyeeo (logainm.ie #114210), cé nach léir bunús an cháilitheora sa logainm deiridh.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill